Kích thích từ trường xuyên sọ (TMS): Phương pháp điều trị đột phá

1. Não bộ — Một hệ thống cân bằng tinh vi

Bộ não con người hoạt động dựa trên sự cân bằng của hàng tỷ tế bào thần kinh, liên tục giao tiếp với nhau qua các tín hiệu điện và hóa học. Sự cân bằng này được duy trì theo nhiều chiều kích: giữa kích thích và ức chế, giữa các vùng não khác nhau, giữa các mạng lưới thần kinh đảm nhận cảm xúc, vận động, ngôn ngữ và nhận thức.

Khi sự cân bằng đó bị phá vỡ — dù do tổn thương, lão hóa, hay bệnh lý — các triệu chứng thần kinh và tâm thần xuất hiện: trầm cảm, lo âu, mất ngủ, đau mạn tính, suy giảm trí nhớ, rối loạn vận động…

2. Điều trị bệnh lý thần kinh: Nhiều con đường đến cùng một đích

Có nhiều cách để tác động lên hệ thần kinh và giúp não bộ lấy lại cân bằng:

• Thuốc thấm qua đường tiêu hóa vào máu, vượt qua hàng rào máu — não để điều chỉnh các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine, GABA…
• Tập thể dục kích thích tưới máu não, thúc đẩy sản sinh yếu tố tăng trưởng thần kinh (BDNF), giúp tế bào thần kinh khỏe mạnh hơn.
• Hoạt động trị liệu nhận thức — như luyện trí nhớ, học kỹ năng mới — kích hoạt các vùng não chức năng, tạo ra hiện tượng neuroplasticity: tế bào thần kinh thay đổi hình dạng và chức năng để thích nghi với nhiệm vụ mới.

Điểm chung: não bộ có thể thay đổi theo hướng tích cực khi có tác động phù hợp.

Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp — đặc biệt là bệnh lý mạn tính hoặc kháng trị — thuốc và các liệu pháp cổ điển chưa đủ để điều chỉnh toàn diện hệ thần kinh. Đây chính là lúc Kích thích Từ trường Xuyên sọ (TMS) trở thành một lựa chọn đột phá.

3. TMS là gì? Hoạt động như thế nào?

Kích thích Từ trường Xuyên sọ (Transcranial Magnetic Stimulation — TMS) là kỹ thuật kích thích não không xâm lấn, sử dụng các xung từ trường để tạo ra dòng điện nhỏ trong các vùng não cụ thể, từ đó điều chỉnh trực tiếp hoạt động của tế bào thần kinh.

Khi cuộn dây TMS đặt sát da đầu phát ra xung từ trường, từ trường này xuyên qua hộp sọ một cách vô hại và cảm ứng dòng điện nhỏ tại vùng vỏ não bên dưới, kích hoạt hoặc ức chế tế bào thần kinh tại vùng đích tùy theo thông số kỹ thuật được cài đặt.[1,2]

Đây chính là điều biến thần kinh (neuromodulation): thay vì dùng hóa chất đi vòng qua toàn thân, TMS tác động trực tiếp và chính xác vào vùng não có vấn đề.[1]

Ví dụ: Trong trầm cảm, vỏ não trước trán trái (DLPFC) thường hoạt động kém. TMS tần số cao kích thích vùng này để phục hồi hoạt động bình thường. Ngược lại, trong lo âu hay ám ảnh cưỡng chế (OCD), TMS tần số thấp "hãm" bớt vùng não đang hoạt động quá mức.[5,6,7]

Các bệnh lý thần kinh mạn tính đều có chung đặc điểm: mất cân bằng dai dẳng trong các mạch thần kinh. Thuốc điều chỉnh chất dẫn truyền thần kinh, nhưng không phải lúc nào cũng đủ để "reset" lại mạch thần kinh bị rối loạn lâu ngày. TMS tác động trực tiếp lên tính dẻo dai thần kinh (neuroplasticity) cơ chế mà não dùng để tự tái cấu trúc.[1,3]

Các phiên TMS lặp lại (rTMS) dần dần tái lập kết nối thần kinh bình thường, tạo ra thay đổi bền vững  không chỉ làm dịu triệu chứng mà còn phục hồi nền tảng chức năng.[1]

4. TMS điều trị được những bệnh gì?

TMS đã được nghiên cứu và ứng dụng lâm sàng rộng rãi trong các chỉ định sau [3]: 

TMS không thay thế điều trị nền (thuốc, tâm lý trị liệu) mà là liệu pháp phối hợp (add-on) giúp tối ưu hóa điều trị trong những trường hợp phương pháp cổ điển chưa đủ hiệu quả.[3]

5. Ưu điểm và lưu ý khi dùng TMS

✅ Không xâm lấn — Không phẫu thuật, không kim tiêm, không gây mê.[3,4]

✅ Không ảnh hưởng trí nhớ — Không như liệu pháp sốc điện (ECT); ngược lại một số nghiên cứu ghi nhận TMS cải thiện nhận thức.[13]

✅ Ít tác dụng phụ — Chủ yếu là khó chịu nhẹ tại da đầu hoặc đau đầu thoáng qua, tự hết sau vài giờ.[4]

✅ Không cần nhập viện — Thực hiện ngoại trú, bệnh nhân về nhà và sinh hoạt bình thường ngay sau buổi điều trị.[3]

✅ Không tương tác thuốc — Có thể dùng song song với thuốc đang điều trị.[3]

⚠️ Có thiết bị kim loại hoặc điện tử cấy ghép trong đầu (clip phình mạch, máy tạo nhịp tim…)

⚠️ Tiền sử động kinh hoặc các tình trạng làm giảm ngưỡng co giật[4]

6. Tại sao chọn Bệnh viện Đại học Y Dược TP. HCM (UMC)?

UMC quy tụ các bác sĩ thần kinh và tâm thần được đào tạo chuyên sâu trong và ngoài nước, có kinh nghiệm thực tế trong lập kế hoạch và thực hiện TMS, đảm bảo chẩn đoán chính xác và phác đồ tối ưu.

Hệ thống TMS tại UMC đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, cho phép tiếp cận công nghệ điều trị mới nhất, tối ưu hóa cả hiệu quả lẫn độ an toàn.

Mỗi bệnh nhân được xây dựng phác đồ TMS riêng dựa trên tình trạng bệnh lý và đặc điểm cá nhân. Phác đồ không cố định  trong suốt quá trình điều trị, các bác sĩ theo dõi sát và điều chỉnh kịp thời (thông số kích thích, vùng đích, phối hợp thuốc…) để phù hợp với tiến triển thực tế.

Một lợi thế lớn khi điều trị tại UMC là sự phối hợp đa chuyên ngành ngay trong cùng một phiên điều trị:

Sau TMS, bệnh nhân được chuyển tiếp ngay sang vật lý trị liệu hoặc phục hồi chức năng để tận dụng "cửa sổ vàng" khi não đang ở trạng thái kích hoạt cao.

Với một số phác đồ, hoạt động trị liệu nhận thức được thực hiện đồng thời với TMS — kết hợp kích thích não từ bên ngoài với luyện tập nhận thức từ bên trong, tạo hiệu ứng cộng hưởng tối ưu dựa trên nguyên lý neuroplasticity.

Đội ngũ vật lý trị liệu và hoạt động trị liệu tại UMC được đào tạo bài bản để thực hiện các điều trị phối hợp ngay trong phiên điều trị TMS, đảm bảo an toàn và hiệu quả tối đa.

7. Một liệu trình TMS diễn ra như thế nào?

Thời gian: Một liệu trình điển hình kéo dài 4–6 tuần, 5 buổi/tuần. Mỗi buổi khoảng 20–40 phút.

• Đánh giá ban đầu — thăm khám lâm sàng, xác định chỉ định và chống chỉ định
• Lập phác đồ cá nhân hóa — xác định vùng não mục tiêu, tần số, cường độ kích thích
• Thực hiện TMS — ngoại trú, không cần gây mê
• Theo dõi và điều chỉnh — đánh giá đáp ứng định kỳ BẰNG CÁC THANG ĐIỂM TÂM THẦN KINH CHUYÊN SÂU , chỉnh phác đồ nếu cần
• Đánh giá hiệu quả sau điều trị — so sánh trước và sau, lên kế hoạch duy trì

8. Câu hỏi thường gặp

• TMS có đau không? Hầu hết bệnh nhân chỉ cảm thấy gõ nhẹ hoặc hơi khó chịu trên da đầu, thường giảm dần sau vài buổi đầu.[4]
• Có cần nhập viện không? Không. TMS thực hiện hoàn toàn ngoại trú — bệnh nhân có thể tự lái xe về và sinh hoạt bình thường ngay sau buổi điều trị.[3]
• TMS có ảnh hưởng trí nhớ không? Không — đây là một trong những ưu điểm lớn nhất so với choáng điện ECT. Một số nghiên cứu còn ghi nhận TMS cải thiện chức năng nhận thức ở bệnh nhân trầm cảm và sa sút trí tuệ.[13,14]
• Sau TMS có cần tiếp tục dùng thuốc không? Tùy từng bệnh nhân. TMS thường được dùng phối hợp với thuốc để tối ưu kết quả không nhất thiết phải dừng thuốc, nhưng trong nhiều trường hợp có thể giảm liều sau khi đáp ứng tốt.[3,5,6]
• TMS có phù hợp với trường hợp kháng trị không? Đây chính là một trong những chỉ định quan trọng nhất của TMS đặc biệt trầm cảm kháng trị (đã dùng ≥2 loại thuốc không hiệu quả). TMS cung cấp con đường điều trị khác biệt về cơ chế.[5,6]

Bộ não không phải là hộp đen bất biến.

Khoa học thần kinh hiện đại đã chứng minh: não có thể thay đổi, tái cấu trúc và phục hồi — nếu có đúng tác động vào đúng thời điểm.

Nếu bạn hoặc người thân đang điều trị bệnh lý thần kinh hoặc tâm thần mà chưa đạt kết quả như mong đợi, hãy trao đổi với bác sĩ về liệu pháp TMS.

9. Tài liệu tham khảo

• [1]  Pell GS et al. (2010). Modulation of cortical excitability induced by repetitive transcranial magnetic stimulation: influence of timing and geometrical parameters and underlying mechanisms. Progress in Neurobiology. doi:10.1016/j.pneurobio.2009.10.003
• [2]  Wang JB et al. (2024). Effects of transcranial magnetic stimulation on the human brain recorded with intracranial electrocorticography. Molecular Psychiatry. doi:10.1038/s41380-023-02190-8
• [3]  Iglesias AH. (2020). Transcranial Magnetic Stimulation as Treatment in Multiple Neurologic Conditions. Current Neurology and Neuroscience Reports. doi:10.1007/s11910-020-01042-4
• [4]  Zewdie E et al. (2019). Safety and tolerability of transcranial magnetic and direct current stimulation in children: Prospective single centre evidence from 3.5 million stimulations. Brain Stimulation. doi:10.1016/j.brs.2018.12.002
• [5]  Fitzgerald PB et al. (2006). A randomized, controlled trial of sequential bilateral repetitive transcranial magnetic stimulation for treatment-resistant depression. American Journal of Psychiatry. doi:10.1176/ajp.2006.163.1.88
• [6]  Morriss R et al. (2024). Connectivity-guided intermittent theta burst versus repetitive transcranial magnetic stimulation for treatment-resistant depression: a randomized controlled trial. Nature Medicine. doi:10.1038/s41591-024-02975-y
• [7]  Carmi L et al. (2019). Efficacy and Safety of Deep Transcranial Magnetic Stimulation for Obsessive-Compulsive Disorder: A Prospective Multicenter Randomized Double-Blind Placebo-Controlled Trial. American Journal of Psychiatry. doi:10.1176/appi.ajp.2019.18101180
• [8]  Silva VA et al. (2025). Motor cortex repetitive transcranial magnetic stimulation in fibromyalgia: a multicentre randomised controlled trial. BJA: British Journal of Anaesthesia. doi:10.1016/j.bja.2024.09.031
• [9]  Chou YH et al. (2015). Effects of Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation on Motor Symptoms in Parkinson Disease: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Neurology. doi:10.1001/jamaneurol.2014.4380
• [10]  Zhang W et al. (2022). Efficacy of repetitive transcranial magnetic stimulation in Parkinson's disease: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. eClinicalMedicine. doi:10.1016/j.eclinm.2022.101589
• [11]  Zhang J et al. (2021). Effects of repetitive transcranial magnetic stimulation (rTMS) on aphasia in stroke patients: A systematic review and meta-analysis. Clinical Rehabilitation. doi:10.1177/0269215520950324
• [12]  Hofmeijer J et al. (2023). Evidence of rTMS for Motor or Cognitive Stroke Recovery: Hype or Hope?. Stroke. doi:10.1161/STROKEAHA.122.040282
• [13]  Chou YH et al. (2019). A systematic review and meta-analysis of rTMS effects on cognitive enhancement in mild cognitive impairment and Alzheimer's disease. Neurobiology of Aging. doi:10.1016/j.neurobiolaging.2018.10.010
• [14]  Pagali SR et al. (2024). Efficacy and Safety of Transcranial Magnetic Stimulation on Cognition in Mild Cognitive Impairment, Alzheimer Disease, Alzheimer's Disease Related Dementias, and Other Cognitive Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis. International Psychogeriatrics. doi:10.1017/S1041610224000231

Thông tin trên chỉ phục vụ mục đích tham khảo, không mang tính chất khuyến nghị. Vui lòng liên hệ bác sĩ để được tham vấn chi tiết.